Çinko Külçesi Nedir? Saflık Oranları ve Kalite Sınıfları

Çinko külçesi, rafine edilmiş çinko metalinin yeniden ergitilmek üzere kalıba dökülmüş halidir. Galvaniz kazanına, pirinç ocağına ya da zamak alaşımı ergitmesine giren çinko, tesise hemen her zaman külçe olarak gelir. Alıcı açısından külçeyi tanımlayan şey şekli değil, saflık oranıdır: çinko yüzdesi ile kurşun, kadmiyum, demir gibi safsızlıkların üst sınırları. Bu yazı çinko külçesinin ne olduğunu, saflık oranının nasıl okunduğunu, standartların aynı kaliteye neden farklı adlar verdiğini ve siparişte neyin yazılması gerektiğini anlatır.

Çinko Külçesi Nedir?

Çinko, cevherden elektroliz ya da ısıl yöntemlerle kazanılır ve rafine metal olarak dökülür. Bu döküm iki ana formda yapılır: elle ya da forkliftle istiflenebilen slab külçeler ve büyük kazanlar için dökülen jumbo bloklar. Her iki form da aynı amaca hizmet eder: metalin tesise güvenli taşınması ve ocağa kontrollü beslenmesi. Çinkonun ergime noktası 419.5 °C, yoğunluğu 7.14 g/cm³'tür; bu düşük ergime sıcaklığı külçenin galvaniz banyosuna doğrudan beslenebilmesini sağlar.

ASTM B6 ve EN 1179, birincil çinkoyu, yani cevherden üretilen metali kapsar. Hurda ve curuftan yeniden ergitilerek elde edilen ikincil çinko ayrı bir üründür ve bu kalite adlarıyla satılmaz. Teklif karşılaştırırken ilk bakılacak nokta budur.

Saflık Oranı Ne Anlama Gelir?

Saflık oranı, külçedeki çinkonun kütlece yüzdesidir ve standartta bir minimum değer olarak verilir. %99.995 saflıkta bir külçede çinko dışındaki elementlerin toplamı en fazla %0.005, yani ton başına en fazla 50 gramdır. %99.95 saflıkta bu toplam on katına, ton başına 500 grama çıkar. İki rakam kâğıt üzerinde birbirine yakın görünür; proseste aradaki fark kazan dibinde biriken curuf, dökümde korozyon ya da pirinçte şartname dışı kurşun olarak karşınıza çıkar.

Bu yüzden standartlar yalnızca çinko minimumunu değil, her safsızlık için ayrı bir maksimumu da tanımlar. Analiz sertifikasını (CoA) okurken toplam saflığa değil, element element limitlere bakılır.

Saflık Oranlarına Göre Çinko Külçe Kaliteleri

ASTM B6 beş kalite tanımlar; EN 1179 aynı kademeleri Z1 ila Z5 olarak adlandırır ve her kaliteye paket üzerinde kullanılan bir renk kodu verir. Aşağıdaki tablo iki standardı yan yana gösterir.

Tablodaki en önemli ayrıntı ilk iki satırdadır. Piyasada SHG denince çoğu zaman Londra Metal Borsası'nda (LME) teslim edilebilen %99.995 kalite kastedilir. ASTM B6 ise Special High Grade adını %99.99 için kullanır ve %99.995'e LME Grade der. Yalnızca SHG yazan bir sipariş bu yüzden iki farklı kimyaya işaret edebilir. Atso Tek'in teklif verdiği üç kalitenin element limitlerini çinko külçe kimyasal bileşim tablosunda bulabilirsiniz.

Hangi Safsızlıklar İzlenir ve Neden?

• Kurşun (Pb): %99.995 kalitede en fazla %0.003, %99.95 kalitede %0.03. Zamak alaşımlarında taneler arası korozyona yol açar; kurşunsuz pirinçte şartname sınırını belirler.
• Kadmiyum (Cd): %99.995 kalitede en fazla %0.003. Kurşun gibi, madde kısıtlamalarına tabi son ürünlerde ayrıca izlenir.
• Demir (Fe): %99.995 kalitede en fazla %0.002. Galvaniz banyosunda çinkoyla birleşerek dip curufuna dönüşür; külçeyle giren her gram demir kazandan çinko götürür.
• Kalay (Sn): ilk üç kalitede en fazla %0.001. Çinko basınçlı döküm alaşımlarında eser miktarı bile korozyon riskidir.
• Bakır (Cu) ve alüminyum (Al): %99.995 kalitede en fazla %0.001. Alüminyum sürekli galvaniz banyosuna bilinçli olarak eklenir; külçedeki düşük değer banyo kontrolünü kolaylaştırır.

Külçe Formu, Ağırlık ve Gümrük Tanımı

Slab külçeler tipik olarak yaklaşık 25 kg ağırlığındadır ve yaklaşık bir tonluk çemberli paketler halinde sevk edilir. Büyük kazanlı tesisler için bir ila iki ton aralığında jumbo bloklar da dökülür. Bu rakamlar tipik değerlerdir; kesin ölçü ve ağırlık üreticiye göre değişir ve teklifte teyit edilir. LME kontratı 25 tonluk lotlar üzerinden işlem görür; fiziki ticarette konteyner bazlı tonajlar da bu ölçüyle uyumlu planlanır.

Gümrük tarafında işlenmemiş çinko GTİP 7901 pozisyonunda yer alır. 7901.11 alt pozisyonu ağırlık itibarıyla %99.99 ve üzeri çinko içeren alaşımsız çinkoyu, 7901.12 ise %99.99'un altındakini kapsar. Yani saflık oranı yalnızca teknik bir seçim değil, beyannamedeki tarife satırını da belirleyen bir bilgidir.

Çinko Külçe Nerede Kullanılır?

• Sıcak daldırma galvaniz: çinko külçenin en büyük kullanım alanı. Külçe ya da jumbo blok kazana ergitilir, çelik parça banyoya daldırılır.
• Sürekli galvaniz hatları: sac ve tel hatları banyo kimyasını dar aralıkta tutmak için yüksek saflıkta çinkoyla çalışır.
• Pirinç ve bronz döküm: çinko bakırla alaşımlanır; alaşımın kurşun toleransına göre %99.95 ya da %99.995 seçilir.
• Basınçlı döküm alaşımları: zamak ailesi yüksek saflıkta çinkodan üretilir.
• Çinko oksit ve çinko kimyasalları: ürün saflığı beslenen metalin saflığına bağlıdır.

Sipariş Verirken Neleri Yazmalısınız?

• Çinko minimumu ve standart: örneğin 'Zn min %99.995, EN 1179 Z1' ya da 'ASTM B6 LME Grade'.
• Prosesiniz için kritik safsızlık limitleri: özellikle kurşun, kadmiyum ve demir.
• Form ve paket: slab külçe ya da jumbo blok, paket ağırlığı, boşaltma ekipmanınız.
• Belgeler: parti başına analiz sertifikası, menşe şahadetnamesi, çeki listesi.
• Teslim şekli ve varış noktası: FOB, CIF, CFR ya da DAP.