ISO 3549 standardını sartnameye doğru atfetmenin pratik rehberi: kimya limitleri, fiziksel parametreler, test metotları ve lot bazlı QC kuralları.
ISO 3549, boya ve kaplama tedarik zincirinde belki de en sık atıf yapılan ama en az okunan standartlardan biridir. Tedarikçi-alıcı yazışmalarında 'ISO 3549 uyumlu' ifadesi tek başına geçer; oysa standart, kimyasal limitler, fiziksel parametreler, numune alma, test metotları ve raporlama kurallarını birlikte tarifler. Bu rehber, standardın kapsamını adım adım açar, sartnameye nasıl atfedileceğini gösterir ve Atso Tek lot dosyalarından çıkarılmış pratik kuralları paylaşır. Amaç, 'standart uyumlu' yazımının arkasındaki teknik içeriği QC ekipleri ve tedarik yöneticileri için somutlaştırmaktır.
Standardın tam adı: ISO 3549:2002 — Zinc dust pigments for paints — Specifications and test methods. Yani çinko tozu pigmentini boya uygulamaları için tariflendirir; ham metalurjik çinko tozu, çinko alaşımları veya termal sprey için kullanılan kaba taneli çinko tozları doğrudan kapsamı içinde değildir. Standardın ilk sürümü 1995 yılında yayınlandı; 2002 revizyonu mevcut yürürlükteki versiyondur. ISO/TC 256 (Pigments, dyestuffs and extenders) tarafından düzenli olarak gözden geçirilir. Belge iki ana bölüme ayrılır: (a) spesifikasyon — yani üst ve alt sınırlar, (b) test metotları — yani bu sınırların hangi prosedürle doğrulanacağı. Spesifikasyon olmadan test, test olmadan spesifikasyon eksik kalır; ISO 3549'un gücü bu iki katmanı tek belgede birleştirmesidir.
| Standart | Coğrafya | Kapsam | Tip Sınıflandırması | Tipik Kullanım |
|---|---|---|---|---|
| ISO 3549:2002 | Uluslararası / AB | Boya için çinko tozu pigmenti, kimya + fiziksel | Tek pigment sınıfı, üretici grade tanımı | Boya formülasyonu, anti-koroziv astar |
| ASTM D520 | Kuzey Amerika | Boya için çinko tozu pigmenti, kimya odaklı | Tip I, II, III (saflık ve oksit içeriğine göre) | ABD/Kanada boya endüstrisi |
| JIS K 5102 | Japonya | Boya için çinko tozu pigmenti, kimya + tane boyutu | 1. ve 2. sınıf | Japon iç pazar boya ve astar |
| ASTM B833 | Kuzey Amerika | Termal sprey için çinko tozu (boya değil) | Grade A, B, C | Sprey kaplama, galvanik onarım |
| Parametre | ISO 3549 Üst Sınır | Atso Tek Tipik | Test Metodu |
|---|---|---|---|
| Total Zn | >= 99.0% | 99.4 ila 99.7% | ICP-OES veya EDTA titrasyonu |
| Metallic Zn | >= 96.0% | 97.0 ila 98.5% | Gravimetrik (H2 evrim) / ISO 3549 §6.3 |
| Pb | <= 0.05% | 0.005 ila 0.015% | ICP-OES |
| Cd | <= 0.05% | 0.005 ila 0.010% | ICP-OES |
| Fe | <= 0.05% | 0.005 ila 0.020% | ICP-OES |
| As | <= 0.005% | 0.0005 ila 0.0020% | ICP-OES veya ICP-MS |
| Cl | <= 0.01% | 0.001 ila 0.005% | Iyon kromatografisi / argentometrik titrasyon |
| Asit-çözünmez | <= 0.05% | 0.010 ila 0.030% | Gravimetrik (HCl çözünmez kalıntı) |
ISO 3549 fiziksel taraf, görsel ve metrik olmak üzere iki tür parametreyi birlikte tariflendirir. Renk: mavimsi gri, standart numune ile görsel karşılaştırma yoluyla teyit edilir. Özgül ağırlık: 7.0 ila 7.2 g/cm3 aralığında, ISO 787/10 (Pigments — General methods of test — Determination of density) metoduyla piknometre kullanılarak ölçülür. Sieve residue (elek üstü kalıntı): genellikle 45 mikron veya 75 mikron eleklerden geçirilerek raporlanır; bu, agglomera ya da yabancı tane göstergesidir. PSD (partikül boyut dağılımı): standart, lazer difraksiyon yöntemini doğrudan zorunlu kılmaz ancak ISO 13320 atfı endüstride standart hale gelmiştir; D10/D50/D90 üçlüsü dağılımın temel haritasıdır. PSD parametrelerinin grade seçimi ve banyo yönetimine etkisi için PSD rehberimize bakın (/tr/blog/cinko-tozu-psd-d10-d50-d90). Standart, partikül morfolojisi (küresel vs flake) veya aspect ratio gibi şekil parametrelerini içermez; bu özellikler ek SEM görüntülemesi gerektirir.
Test sonucunun güvenilirliği numune alma adımıyla başlar. ISO 3549, numune alma için ayrı bir prosedür belgesi tarif etmek yerine, pigment ve toz malzemeler için yerleşik standartlara atıf yapar. Pratikte iki referans kabul görür: ISO 15528 (Paints, varnishes and raw materials for paints and varnishes — Sampling) ve ASTM D3925 (Standard Practice for Sampling Liquid Paints and Related Pigmented Coatings) genel ilkeleri. Toz çinko için temel kural: lot içinde en az üç farklı noktadan (üst, orta, alt) numune alınması; her noktadan eşit miktar harmanlanması ve bu kompozit numunenin laboratuvara teslim edilmesidir. Numune kabı hava sızdırmaz olmalı; çinko tozu oksitlenmeye duyarlıdır ve açık atmosferde bekleyen numune lot CoA'sı ile uyuşmaz hale gelir. Lot retain (geri saklama) numunesi her zaman ayrılmalı: minimum 250 g, 36 ay süreyle, kontrollü iklim koşullarında.
Çinko tozu QC'sinin temel birimi lottur, batch değil. Bir 'batch' üretim periyodunu (örneğin bir vardiya, bir fırın seansı) tarif ederken, 'lot' alıcıya teslim edilen homojen ve izlenebilir bir parti birimidir. ISO 3549 metin olarak lot tanımını dayatmasa da test ve raporlama pratiği lot bazlı yürür: her lot için ayrı CoA, ayrı retain numunesi, ayrı analiz raporu. Toplu (aggregate) raporlama — örneğin bir aylık ortalama Total Zn değeri — denetim açısından kabul edilemez çünkü tek bir uç değer ortalama içinde gizlenir. Lot CoA'sı QC izlenebilirliğinin atomik birimidir; nasıl okunacağı ve doğrulanacağı için CoA rehberimize bakın (/tr/blog/cinko-tozu-coa-okuma-dogrulama).
ISO 3549 ürün spesifikasyon standardıdır; düzenleyici (regulatory) bir belge değildir. Buna rağmen standardın kimya limitleri, AB REACH ve Türkiye KKDIK düzenlemeleri ile uyum bakımından önemli bir taban oluşturur. REACH Annex XVII, kurşun ve kadmiyum gibi ağır metaller için kısıtlamalar getirir; tüketici ürünlerinde Pb için tipik üst sınır 0.01% (kütle/kütle) düzeyindedir ve bu, ISO 3549'un 0.05% pigment limiti üzerinde ek bir denetim katmanıdır. Türkiye'de KKDIK (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) yönetmeliği, yıllık 1 ton üzeri üretim veya ithalat için kayıt zorunluluğu getirir; çinko tozu için kayıt dosyası teknik dosyasında ISO 3549 kimya parametrelerinin teyidi tipik olarak yer alır. Yani standart, tek başına regülasyon uyumunu sağlamaz ama kayıt ve denetim sürecinde teknik temel görevi görür.
Tedarikçi CoA'sının güvenilirliği, testi yapan laboratuvarın akreditasyon durumuna bağlıdır. Türkiye'de akreditasyon yetkili kuruluşu TURKAK (Türk Akreditasyon Kurumu), uluslararası eşdeğerliği ise ILAC (International Laboratory Accreditation Cooperation) MRA imzasıyla sağlanır. Çinko tozu için kabul edilebilir üçüncü taraf doğrulama rotaları: (a) TURKAK akreditasyonlu ve ISO/IEC 17025 standardına uygun bir laboratuvar (örnek: TÜBİTAK MAM, akredite üniversite laboratuvarları), (b) yurt dışında ILAC MRA imzalı bir akreditasyon kuruluşundan onaylı laboratuvar. Sartnameye atfen şu satır standart formdur: 'Anlaşmazlık halinde test, TURKAK akreditasyonlu (ISO/IEC 17025) bir laboratuvarda yenilenir; sonuç bağlayıcıdır.' Bu satır, hem alıcı hem tedarikçi için adil bir çözüm mekanizması tanımlar.
ISO 3549 pratik uygulaması, standardı tek bir cümle olarak değil bir referans sistemi olarak kullanmaktan geçer: sürüm yılı, kimya limitleri, fiziksel parametreler, test metotları ve lot raporlama kuralları birlikte atfedildiğinde tedarikçi-alıcı arasındaki teknik dil netleşir. Lot bazlı doğrulama için CoA okuma rehberimize (/tr/blog/cinko-tozu-coa-okuma-dogrulama), partikül dağılımının pratik etkileri için PSD analizimize (/tr/blog/cinko-tozu-psd-d10-d50-d90) ve grade seçim kararının nasıl yapılacağı için grade rehberimize (/tr/blog/cinko-tozu-grade-secimi-superfine-fine-fine-flake) bakabilirsiniz. Sartname taslağınız hazırsa ekibimiz ISO 3549 atfını gözden geçirip lot CoA örnekleriyle birlikte teklif sunar.
